"जन्मना जायते शूद्रः संस्कारैर्द्विज उच्यते । वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिद्विजन्मनाम् ॥"
अर्थ: जन्माने प्रत्येक जण शूद्र असतो, संस्कारांनी तो 'द्विज' (दुसरा जन्म) प्राप्त करतो.
उपनयन संस्कार
उपनयन संस्कार (उपनयन = जवळ नेणे; संस्कार = शुद्धिकरण व घडवणूक) हा वैदिक परंपरेतील एक महत्त्वाचा संस्कार आहे, ज्याला यज्ञोपवीत संस्कार किंवा मुनिब्राह्मण संस्कार असेही म्हणतात. हा संस्कार मूलावर वेदाध्ययनाचा अधिकार प्रदान करतो आणि तो द्विजत्व (दुसरा जन्म) प्राप्त करतो असे मानले जाते.
उपनयन संस्काराचा अर्थ व महत्त्व
उप + नयन = गुरुच्या जवळ नेणे.
शिष्याला वेदाध्ययनासाठी व ब्रह्मचर्याश्रमात प्रवेश देणारा संस्कार.
द्विज’ म्हणजे दुसऱ्यांदा जन्मलेला: पहिला जन्म आई-वडिलांकडून, दुसरा जन्म गुरुंकडून (ज्ञानाचा).
उपनयन झाल्यावर शिष्य ब्रह्मचर्य पाळतो, स्वाध्याय करतो, गुरुसेवा करतो.
